नेपाल सरकार
गृह मन्त्रालय
जिल्ला प्रशासन कार्यालय,
कालिकोट


  कालिकोट जिल्लाको परिचय

 

कालिकोट जिल्लाको बस्तुगत विवरण
 


१. पृष्ठभूमी

कालिकोट जिल्ला मध्यपश्चिमाञ्चल विकासक्षेत्र अन्तर्गत कर्णाली अञ्चलमा पर्दछ । यो जिल्ला वि.स. २०३४ सालमा जुम्ला जिल्ला स्थित तिब्रिकोट गा.वि.स. विस्थापित भई बनेको हुनाले नेपालको कान्छो जिल्लाको रुपमा चिनिन्छ । यस जिल्लाको हालको कालिका (मुग्राहा) गा.वि.स. स्थित कालिका गाउँमा कालिका भगवती मन्दिर रहेको र यो ठाउँ भुरे टाकुरे राजाहरुको कोटदरबार रहने किसिमको उच्च स्थानमा रहेको हुनाले सोही आधारमा जिल्लाको नाम कालिकोट रहन गएको भन्ने भनाई छ । यस जिल्लालाई वि.स.२०३२ सालमा छुट्टयाउने निर्णय भए तापनि यस जिल्लाको जिल्ला प्रशासन कार्यालय लगायत अन्य कार्यालयहरु विधिवत रुपमा २०३४ सालमा स्थापना गरीएका हुन् । सुरुमा मान्म गा.वि.स.३ मान्म गाउँमा जिल्ला सदरमुकाम कायम गरिएको थियो भने वि.स. २०४० साल देखि सोही गा.वि.स.को बडा नं. ५ स्थित खाँडाचक्र डाँडामा सदरमुकाम कायम गरिएको हो । सुरुमा ३३ गा.वि.स. रहेको कालिकोट जिल्लाको उत्तर पश्चिमका साप्पाटा, जुकोट र बाई गा.वि.सहरु वि.स. २०३८ सालमा बाजुरा जिल्लामा गाभिए पछि हाल यस जिल्लामा  ३० वटा गा.वि.सहरु रहेका छन् ।

२. भुगोल
जिल्लाको भौगोलिक बनावट र हावापानी विविध किसिमको रहेता पनि मूलतःस मशितोष्ण हावापानी रहेको र बढी ढालयुक्त÷भिरालो भू—भागहरु धेरै भाग पूर्व पश्चिम र केही भू भाग उत्तर दक्षिण फैलिएको छ । यस जिल्लाको भू भाग समुद्र सतहबाट लगभग ७३८ मिटर देखी ४७९० मिटर सम्मको उचाई मा फैलिएको छ । पूर्वी देशान्तर ८१०२८ देखि ८२००२ सम्म र उत्तरी अक्षा समा २९००५ देखी २९०२८ सम्म फैलिएको यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १७४१ बर्ग कि.मि. अर्थात १,७८,०३० हेक्टर रहेको छ ।  यस जिल्लाको तापक्रम अधिकतम (औषत) १८.६० सेन्टीग्रेड र न्युनतम (औषत) ५.६० सेन्टीग्रेड रहने गरेको र बार्षिक औषत ७३० मिलि मिटर बर्षा हुने गर्दछ । जिल्लाको उत्तर बाट बग्ने चीनको तिब्बत (अस्पताल) क्षेत्र  बाट बगेर आउने कर्णाली नदी र पुर्व बाट जुम्ला जिल्ला हुदैँ बग्ने तीला नदी कालिकोटमा आई दुवै नदी मान्म गा.वि.स.को बेशीको अन्तिम किनारामा मिसिएर कर्णाली नामले बग्दछ । त्यस्तै अन्य स–साना खोलाहरुमा  फुगाड, सान्निगाड, थिर्पुगाड, बालीगाड, भर्तागाड, पादमघाट खल्लागाड मुख्य हुन् । यहाँका नदी र खोलामा विद्युत उत्पादनको सम्भावना अत्याधिक बढी देखिन्छ भने राम्नाकोट गा.वि.स.को खार्दु भन्ने ठाँउमा रहेको “पचाँल झरना” प्रकृतिको सुन्दर कृति मानिन्छ, जसको लम्बाई ४८३ मिटर छ ।

अवस्थिति
हावापानी – समशितोष्ण
भु–बनौट– बढी ढालयुक्त ÷भिरालो
पुर्वी देशान्तर ः–८१०२८ — ८२००२
उत्तरी अक्षांश ः—२९००५ —२९०२८
उचाई ः– समुन्द्र सतहबाट ७३८—४७९० मि.
क्षेत्रफल ः– १७४१ बर्ग किमी (१७८०३० हेक्टर)
औषत तापक्रम अत्यधिक १८.६० सेन्टिग्रेड न्यूनतम ५.६० सेन्टिग्रेड
औषत बर्षा ः– ७३० मिलिमिटर


३. जिल्लाको अन्य विवरण
क. जिल्ला सीमाना
पुर्व–जुम्ला
पश्चिम– अछाम
उत्तर– मुुगु, बाजुरा
दक्षिण– दैलेख, जाजरकोट


ख. प्रशासनिक विभाजन
जिल्ला– कालिकोट
अञ्चल– कर्णाली
विकासक्षेत्र– मध्यपश्चिमाञ्चल
सदरमुकाम– मान्म ५, खाँडाचक्र


ग. राजनैतिक विभाजन
निर्वाचन क्षेत्र– १
ईलाका– ९
गा.वि.स.– ३०


घ. भू–उपयोग
कुल क्षेत्रफल ः– १७८,०३० हेक्टर (१७४१ बर्ग कि.मि.)
खेतियोग्य जमिन ः– १७,९८४ हेक्टर (१०.११ ५०)
खेती भईरहेको भूमी ः–  ८७१२.५ हेक्टर
बनक्षेत्र ः– ११,१०९०.१३ हेक्टर (६१.४०५०)
चरन क्षेत्र ः– ४५,००० हेक्टर (२५.२७ ५०
अन्य नदिनाला भिरपाखा ः–३,६१४.०१हेक्टर (२.०३ ५०)


ङ.जनसंख्या                                                                          

कुल जनसंख्या ः–१,४१,६२०
पुरुष ः–७१,१९६
महिला ः–७०,४२४
जम्मा घरधुरी ः–२४,४७७
औषत परिवार संख्या ः–५.७८
जनघनत्व ः– ८१.३४ व्यक्ति प्रति बर्ग कि.मी


४. प्रमुखबजार
मान्म खाडाचक्र
शिवनगर जितेगढा
लालीघाट बजार
पिली बजार

नाग्म बजार
आर.सी.पी.बजार


५. अन्य विवरण
जातजाति ः– ब्राहमण , ठकुरी, क्षेत्री, दलित,सन्यासी, मगर
धर्म ः– हिन्दु, इशाई (केही)
भाषा ः– नेपाली, स्थानीय
चाडपर्व ः– बडादशैँ तिहार, पैठ, तागा, होली, माघेसंक्रान्ती, श्रीकृष्ण जन्माष्ठमी, श्रीपञ्चमी
मुख्य नदी ः– तीला र कर्णाली
मुख्य जडिबुटीहरु ः– पाँच औँले, कटुकी, सुगन्धबाला, लौठेसल्ला, बोजो, अत्तिसी, जटामसी, निर्मसी, सिलाजित, टिमुर, चिराइतो, हर्रो, अमला, आदि ।


६.धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल
·  बडीमालीका मन्दिर (कालिकोट बाजुरा सीमाना)
·  मालिका मन्दिर (राम्नाकोट र फोइमहादेव गा.वि.स)
·  महाबु शिवजी मन्दिर (ओेदानकु गा.वि.स)
·  पञ्चदेवल (पञ्च पाण्डव द्वारा निर्मित, मान्म गा.वि.स)
·  चुलिमालिका मन्दिर (पाखा र बदालकोट गा.वि.स.)
·  तिला गुफा (राँचुली गा.वि.स.)
·  ढुंगे बगैंचा (मान्म गा.वि.स)
·  रामारोशन (कालिकोट र अछाम सीमाना)
·  रुढु बन्चु पाटन (कालिकोट र दैलेख सीमाना)
·  पचाँल झरना (राम्नाकोट गा.वि.स) ४८३ मिटर
·  कालिकाकोट देवी मन्दिर ( कालिका मुग्राहा गा.वि.स.)


७. शैक्षिक अवस्था
कुल साक्षरता ः– ६१५
पुरुष ः– ६८५
महिला ः– ५४५
शिक्षण संस्थाहरु ः– क्याम्पस ४, उ.मा.वि. २४, मा.वि.२८, नि.मा.वि.६०, प्रा.वि. १७८ र बा.वि.के २१५, निजी विद्यालय ४


८. स्वास्थ्य सेवा
·   जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय १
·   जिल्ला अस्पताल १
·   प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र १
·   स्वास्थ्य चौकी ९
·   उप स्वास्थ्यचौकी १९ (अ.हे.व. वाट कार्य संचालन)
·   आयुर्वेद औषधालय १
·   आखाँ उपचार केन्द्र १


९. यातायात व्यवस्था
सुर्खेत बांगेसिमल देखि कालिकोट खाडाँचक्र सम्म कुल लम्बाई १५१.२ कि.मि रहेकोले बसको माध्यमबाट १ दिनमा आई पुगिने बर्सादको समयमा बाटो विग्रिने हुँदा दैलेखको खिड्कीज्युलासम्म बस आउने गरेको त्यसपछि ६ घण्टाको पैदल यात्रा पश्चात सदुरमुकाम मान्म आईपुगिने तर विश्व बैंकको आर्थीक सहयोगबाट कर्णाली राजमार्गलाई ओटासिल गराई स्तर उन्नती गर्ने भन्ने बुझिएको ।
कर्णाली राजमार्ग जुम्ला सम्मको लम्बाई २३३ कि.मि. कालिकोट क्षेत्र अन्तर्गत (कालिकोट–दैलेख सीमाना देखि कालिकोट–जुम्ला सम्म पर्ने यस जिल्लामा कर्णाली राजमार्गको सडकखण्ड ६९ कि. मि रहेको छ । सुर्खेत वीरेन्द्रनगर देखि मान्म सदरमुकाम सम्मको सडक १५१.२ कि.मि. रहेको छ ।

जिल्ला सदरमुकाम बाट छिमेकी जिल्ला जाने सडक (निर्माणाधिन)
·  खुलालु–भानाकोट (अछाम)
·  हाउडी–बजाङ्गेकोट (दैलेख)
·  डिल्लीकोट–माहवु रानीवन (दैलेख)
·  नाग्म–रारलिही (जुम्ला)
·  नानीकोट–लैफु (बाजुरा)
·  धौलागोह–साप्पाटा (बाजुरा)
·  भर्ता–कराले (दैलेख)
·  थिर्पु–धौलागोह, लाम्राबजार (बाजुरा)
   एयरपोर्ट–सुनथराली एयरपोर्ट (कोटबाडा गा.वि.स.) २०४५ देखि निर्मार्णाधिन अवस्थामा

  • बजार अनुगमन २०७३-१०-१९

    मिति २०७३।१०।१८ गते सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी श्री पदमलाल लामिछानेको नेतृत्वमा गएको संयुक्त बजार अनुगमन टोलीले मान्म बजारमा रहेका बिभिन्न मासु पसलको अनुगमन गर्दा अनुगमनका क्रममा मापदण्ड पुरा नगरी संचालनमा रहेका बिभिन्न मासु पसलहरुलाई मापदण्ड पुरा गरी स्वच्छ र सफा स्वस्थ मासु बिक्री बितरण गर्ने, सरसफाईमा बिशेष ध्यान दिने, दर्ता नगरेका पसलहरु दर्ता गरेर मात्र संचालनमा ल्याउने, ढक तराजु व्यस्थित गर्ने आदि सुझावहरु दिईएको । अनुगमन टोलीमा जिल्ला पशु सेवा कार्यालयका प्रमुख डा. ब्रज किशोर ठाकुर लगायत उद्योग बाणिज्य संघका प्रतिनिधि, जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रतिनिधि, स्थानीय निकायको प्रतिनिधी (मान्म गाबिस सचिव) र पत्रकारहरुको समेत उपस्थिती रहेको थियो ।

  • हवाई जहाज दुर्घटनाको प्रेस बिज्ञप्ती २०७२-११-१५

     मिति २०७२-११-१४ गते अ. १३ः०० बजेको समयमा जिल्ला कालिकोट चिल्खाया गा.बि.स. वडा नं.२ मा नेपालगंजबाट जुम्लाको लागि उडेको चालकदल सहित ११ जना यात्रु बाकेको Air काष्ठमाण्डबको नम्बर SN–AJB को हवाई जहाज दुर्घटना भएको भन्ने जानकारी प्राप्त हुनासाथ सदरमुकामबाट नेपाली सेनाको १४ जना, नेपाल प्रहरीको २५ जनाको टोली उद्धारको लागि सदरमुकामबाट खटी गएको । घटनास्थल नजिकको पादमघाट प्रहरी चौकीबाट पनि तत्काल सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको । सदरमुकामबाट गएको सुरक्षाकर्मी घटनास्थलमा पुग्दा जिल्ला डोल्पा दुनै घर भई हाल नेपालगंज उप महानगरपालिका वडा नं.१६ कोरियनपुर बस्ने बर्ष अ.३० को चालक दिनेश न्यौपाने र जिल्ला काठमाण्डौ सुकेधारा बस्ने बर्ष २५ को सहचालक सन्तोष रानाको घटनास्थलमै…

  • नागरिकताको प्रमाण पत्र --

    आज मिति २०७२।१०।१४ गते देखि नेपाली नागरिकताको प्रमाण पत्रको प्रतिलिपी समेत कम्प्युटरबाट नै टाइप गरी बितरण गर्न शुरु गरिएको व्यहोरा जानकारी गराइन्छ ।

  • एकिकृत घुम्ती सेवा शिविर २०७३-८-२३

    यस जिल्लाको पालाता क्षेत्रमा पर्ने खिन, धौलागोह र थिर्पु गा.बि.स.लाई समेट्ने गरी यस कार्यालयको आयोजना तथा समन्वयमा थिर्पु गाबिसको सरस्वती उच्च मा.बि.मा मिति २०७३।८।२० र २१ गते संचालन गरिएको एकिकृत घुम्ती सेवा शिविरमा यस कार्यालयबाट ५२ जनालाई नेपाली नागरिकताको प्रमाण पत्र वितरण गर्नुका साथै जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयबाट ३६१ जनालाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान, जिल्ला पशु सेवा कार्यालयबाट ७१ जना पशुपन्छी तथा १२३७ पशुको पशु स्वास्थ्य सेवा प्रदान, जिल्ला कृषि बिकास कार्यालयबाट ९० जनालाई स्थलगत तालिम तथा १२२ जनालाई बिभिन्न तरकारी बिउ वितरण, जिल्ला वन कार्यालयबाट ३१ जनालाई बन डढेलो, वनकार्ययोजना नविकरण, बिभिन्न पर्चा पम्पलेट मार्फत जनचेतना मुलक प्रचार र आयुर्वेद औषधालयबाट…

  • एकिकृत घुम्ती सेवा शिविर २०७३-३-२

    जिल्ला प्रशासन कार्यालय कालिकोटका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीको नेतृत्वमा खटीएको यस जिल्लाको नानीकोट, फुकोट, स्युना, सिपखाना र मेहलमुडी गा.बि.स.का जनतालाई सरकारी सेवा प्रवाह गर्ने उद्देश्यका साथ स्युना गा.बि.स.को वडा नं.९ शान्तीघाट बजारमा मिति २०७३।२।३१ र ३२ गते संचालन गरिएको एकिकृत घुम्ती सेवा शिविरमा यस कार्यालयबाट ३६७ जनालाई नेपाली नागरिकताको प्रमाण पत्र वितरण गर्नुका साथै जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयबाट २१९ जनालाई स्वास्थ्य सेवा प्रदान, जिल्ला पशु सेवा कार्यालयबाट ११४ जना पशुपन्छी तथा १६३३ पशुको पशु स्वास्थ्य सेवा प्रदान, जिल्ला निर्वाचन कार्यालयबाट ३०८ वटा फोटोसहितको मतदाता नामावली दर्ता, जिल्ला कृषि बिकास कार्यालयबाट १५० जनालाई स्थलगत तालिम तथा बिभिन्न तरकारी बिउ वितरण, जिल्ला वन…

  • जिल्ला दैवी प्रकोप उद्धार समितिको बैठकको निर्णय २०७३-२-८

  • प्रेस बिज्ञप्ती २०७३-२-१

    आज मिति २०७३।०२।०१ गते बिहान डि.एस.पी.किसन सिंह बुडाल र निमित्त प्रमुख जिल्ला अधिकारी पदमलाल लामिछानेको संयुक्त टोलीको स्थलगत अनुगमनमा जाँदा देहाय बमोजिम रहेको पाइयो ।                                                            १. मिति २०७३।०१।३१ गते साँझ ७ बजेको समयमा परेको अबिरल बर्षाका कारण यस जिल्लाको भर्ता गा.बि.स.वडा नं.६ दहीखोला स्थित कालिकोट दैलेख सिमानाको ठाडो खोलाबाट बाढी सहित ठूला ढुँगा आई कालिकोट एरियामा लाल बहादुर कार्कीको घर समेत जम्मा ५ वटा घर क्षति भएको तथा सोही स्थानमा रहेको मालिका अर्जुन कम्पनिको ट्रेक्टर र ट्राली बगाएको तथा २ वटा मोटरसाइकिल क्षति भएको । २. दैलेख एरियामा पनि केही घरहरु क्षति भएको तथा घरमा पुरिएको अवस्थामा गिता थापा मगरको…

  • २०७२ चैत्र ७ गतेको कार्यालय प्रमुख बैठकको निर्णय २०७२-१२-८

    मिति २०७२ चैत्र ७ गतेको कार्यालय प्रमुख बैठकको निर्णयहरु निर्णय नं. १. क्षेत्रीय प्रशासन कार्यालय म.प. विकास क्षेत्र सुर्खेतको च.नं. ५३१ मिति २०७२÷११÷१६ को पत्रानुसार मिति २०७२÷१०÷१८ देखि हेलो सरकार कक्षको स्थापना भएको जानकारी प्राप्त भएकोले सो कार्यमा सहयोग पुर्याउन यस जिल्ला स्थित सम्पूर्ण कार्यालयहरुले सूचना अधिकारीको नाम, पद, संकेत नं., सम्पर्क नं. र इमेल ठेगाना खुल्ले गरि जिल्ला प्रशासन कार्यालय कालिकोटमा यथासिघ्र पठाउने । निर्णय नं. २. यस जिल्ला स्थित सम्पूर्ण कार्यालयहरुमा रहेका नागरिक वडापत्र यथासिघ्र अद्यावधिक गरि जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पठाउने । प्रत्येक कार्यालयले अनिवार्य रुपमा सुझाव पेटिका राखने । निरर्ण नं.३. जनताको घरदैलो मै सरकारी सेवा पुर्याउने…

  • कार्यालय प्रमुखहरुको बैठकको निर्णय प्रतिलिपी २०२६-९-१७

    मिति २०७२।१०।०७ गते कार्यालय प्रमुखहरुको बैठकमा भएको निर्णय कार्यान्वयन सम्बधमा

  • मृतक राहत बितरण सम्बन्धी २०७२-२-१९

    विगत द्वन्द कालमा ज्यान गुमाएका मृतका अाफन्तहरुलाइ रु १,०००००। थप रकम भुक्तानी दिइने भएकाेेले अावस्यक कागजात सहित यहि  अषााढ महिनाकाे २५ गते भित्र यस जिल्ला प्रशासन कार्यालय कालीकाेटमा सम्पर्क राख्नु हुन सबैमा जानकारीका लागी अनुराेध छ ।

© सर्वाधिकार सुरक्षित गृह मन्त्रालय